🐦 1. Gavilueta
Ye la gavilueta compañera constante del mar Cantábricu. Estes aves esnalen sobre’l puertu, los barcos y les playes. Pa munchos xixoneses son una parte viva del paisaxe, un símbolu de llibertá y tamién d’esa rutina marinera que s’afita col soníu d’estos páxaros.
🌧️ 2. Orbayu
Nun ye lluvia nin borrina, sinón agua menudo, cuasi invisible, que mueye ensin que te deas cuenta. Ye la esencia del clima asturianu: constante, suave y envolvente. Pue durar hores y facer que la tierra y la piel tengan el mesmu sentíu d’humedá.
💨 3. Ñublina
Ye una masa de vapor d’agua en condensación que cubre’l mar o’l campu. A diferencia de la borrina, ye más llixera y inclusive poética; pue tornar cualesquier paisaxe nun cuadru silenciosu y misteriosu.
🍀 4. Prau
Espaciu abiertu y verde que se usa pa pastos pal ganáu o pa festexar. Los praos son la espina dorsal del paisaxe asturianu. En branu, en cada pueblu, convíertese en escenariu de folixes, gaiteros y romeríes.
🧒 5. Guaḥe
Pallabra mui viva pa referise a un neñu o rapacín. Tien un tonu cariñosu y popular. Nun ye raro sentir: “¡Mira esti guaḥe qué trastu ye!”. Munchos asitien l’orixe d’esta pallabra na mina, onde yera habitual que trabayaran menores.
👵 6. Güela
Centru emocional de munches families: la que cocina, cuida y caltién a toos. Hai refranes y dichos que la reflexen como la sabiduría del llar.
🌾 7. Farina
Base de munchos platos tradicionales: tortos, boroña… Nel contestu rural la farina ye vida: simboliza trabayu, collecha y sustentu. Na cocina asturiana nun falta nunca.
🌧️ 8. Pingar
Significa moyase abondo. “Toi pingando” ye una espresión común depués d’un paséu nel que nos garre l’agua.
🪶 9. Espoxigar
Significa ponese más fuerte, crecer, y suel emplegase pa referise a les plantes, pero tamién n’otros ámbitos. Tamién s’usa cuando una persona ameyoró d’una enfermedá: “espoxigó”.
🏔️ 10. Espublizar
Sinónimu de “publicar” o “facer público”, ye un bon exemplu de la bayura léxica del asturianu. Cualquier espublización nesti idioma ye motivu d’arguyu que demuestra qu’esta llingua ta mui viva.
🪵 11. Trabayar
Anque s’asemeya al castellanu, el so fonema asturianu, con -y- sonora, marca’l ritmu d’una pallabra fundamental. Nel contestu asturianu, trabayar ye tanto sobrevivir como dignificase.
🔥 12. Folixa
Fiesta popular, pero con un matiz de cercanía, allegría compartida y desorde amable. Nun ye una simple celebración: ye un ritu comunal, onde música, la sidra y el baille axunten a la xente.
🍎 13. Mazana
Fruta de la que s’ellabora la sidra, mui presente nel paisaxe asturianu. La cultura alredor de la mazana ye tan rica y bayurosa n’Asturies que ye un elementu identificador de la comunidá fuera de les nueses llendes.
🍏 14. Culín
Cantidá de sidra que s’echa en vasu pa beber d’un tragu. Bébese rápido y en compañía. El plural ye “culinos”, nunca “culines”.
🥂 15. Espicha
Celebración al rodiu d’un tonel de sidra, onde la xente come, canta y bebe. Ye un eventu cultural que xune gastronomía, música y vida comunal.
🏡 16. Casina
Forma diminutiva de “casa”. Usada con afectu, describe’l llar pequeñu, familiar, con fueu, mesa y güela.
🪣 17. Cazu
Utensiliu básicu na cocina asturiana. Emplégase pa calentar líquidos, de manera especial la lleche.
🌾 18. Ruxir
Soníu que faen les fogueres o’l mar cuando s’enfaden. “Ruxe’l mar” ye una frase poética y habitual.
🧤 19. Fusu
Instrumentu pa filar, símbolu de trabayu tradicional femenín. Aparez munches vegaes en cuentos y cantares tradicionales.
🪞 20. Prestosu
Significa “agradable”, “guapu” o “encantador”. Pue referise a una persona, una tarde o un cantar. “Qué mozu/a tan prestosu/a” ye ún de los mayores que pue dar un asturianu.
🕯️ 21. Encestar
Ye meter coses nun cestu, pero tamién colar la ropa puerco nuna tina pa colalo.
🪵 22. Afayadizu
Axetivu mui asturianu: que vien a s significa “cercanu”, “de buen tratu”. Una cosa o aición tamién pue ser afayadiza cuando tien les coses precises pa daqué.
🧭 23. Ensin
Ye una preposición qu’indica falta o ausencia. La espresión “ensin más nin más” significa de repente, nun avisando,o nun teniendo motivu.
🌙 25. Lluna
La Lluna ye’l nome del satélite de la Tierra, pero ye dalgo más qu’eso. Protagoniza munches espresiones y el so calendariu llunar marca ciclos de colleches, polo que ye mui importante pal campu asturianu.
💧 26. Falar
Cuando dicimos que dalguién ye falante ye porque emplega l’asturianu o porque gasta un asturianu curiosu. Falar ye comunicase col corazón, non sólo coles pallabres.
🍂 27. Facer
Verbu esencial, con amplios significaos y protagonista de múltiple y guapes espresiones: facer boca, facer la rosca, facer la ximuestra, facer lo que’l cuquiellu.
🧣 28. Atapecer
Ye ún de los momentos más guapos del día. Llamamos asina’l momentu nel que se pon el sol, con esi color anaranxáu tan carauterísticu.
🪕 29. Cantar
Dende l’asturianada hasta los cantares de chigre, cantar ye una tradición mui viva n’Asturies. Entovía ye posible sentir a grupos de collacios arrancase en chigre a echar un cantarín.
🪗 30. Gaiteru
El músicu que toca la gaita, protagonista de folixes y romeríes. Ye’l guardián de la sonoridá antigua, figura revitalizada nes décades últimes.
🎶 31. Asturianada
Cantares tradicionales asturianos, cantaes con voz potente y sentimientu. Ye un xéneru que caltién vitalidá, como amuesen la cantidá de concursos y la xente que s’averen a ellos.
🐄 32. Vaca roxa
Raza autóctona asturiana, apreciada pola so carne y resistencia. Tamién ye conocida como Asturiana de los Valles.
🧅 33. Cebollín
Nun ye sólo una verdura, tamién ye una pallabra s’usa pa referise a una persona de poca intelixencia.
🔥 34. Candela
Fue pequeñu o llar de llames suaves, como’l d’una vela o brasa viva.
🪵 35. Llume
Ye la lluz el y el calor que se produz nun fenómenu de combustión, pero tamién el sitiu d’una cocina o una fragua onde se prende’l fueu.
💫 36. Enxamás
Equivale a nunca, pero con más enfotu. “Eso nun lo faigo enxamás” tien un tonu rotundu.
🧺 37. Fardela
Ye una bolsa pequeña o sacu pa llevar coses, símbolu de vida llabriega.
🧂 38. Espolín
Xaréu, bulla, pero tamién discusión o reña. “Armóme un espolín”…
🪞 39. Espeluxar
Ye cortar mal el pelo, pero tamién segar d’igual forma la yerba.
🌊 40. Trespandar
Verbu que significa pasar a otru llau, una llomba, una cume, de tal manera que desapaeza de la vista.
